Yeni başlayanlar için 30 Linux terminal komutu (örnekli)

Linux’a geçenlerin çoğu terminali ilk gördüğünde aynı şeyi söylüyor: “Bunu ezberleyemem.” Ezberlemenize gerek yok. Benim yirmi yılı aşkın süredir her gün kullandığım komutların sayısı sanıldığı kadar çok değil; aşağıdaki 30 komut günlük işlerin neredeyse tamamını karşılıyor. Hepsini kendi makinenizde güvenle deneyebilirsiniz; tehlikeli olanları ayrıca işaretledim.

Terminali açmak

Linux Mint ve Ubuntu’da Ctrl + Alt + T kısayolu terminali açar. KDE’de uygulamanın adı Konsole, GNOME’da Terminal (ya da yeni sürümlerde Ptyxis). Açıldığında gördüğünüz kullanici@bilgisayar:~$ satırı, kim olduğunuzu, hangi makinede ve hangi klasörde olduğunuzu söyler. ~ işareti ev klasörünüz demek.

Dosya ve klasörlerde gezinmek

1. pwd – Şu an hangi klasördesiniz?

pwd
# /home/orcun

2. ls – Klasördeki dosyaları listeler. -l ayrıntılı, -a gizli dosyaları da, -h boyutları okunur biçimde gösterir.

ls -lah ~/Belgeler

3. cd – Klasör değiştirir. cd .. bir üst klasöre, tek başına cd ev klasörüne döner.

cd ~/İndirilenler
cd ..

4. mkdir – Klasör oluşturur. -p iç içe klasörleri tek seferde açar.

mkdir -p ~/Projeler/2026/blog

5. cp – Kopyalar. Klasör kopyalamak için -r gerekir.

cp rapor.pdf ~/Yedek/
cp -r ~/Fotograflar /media/usb/

6. mv – Taşır ya da yeniden adlandırır.

mv eski-ad.txt yeni-ad.txt

7. rm – Siler. Dikkat: Çöp kutusuna gitmez, doğrudan silinir. Klasör için -r. rm -rf ile başlayan ve / içeren hiçbir komutu internetten kopyalayıp çalıştırmayın.

rm gereksiz.log
rm -r ~/Eski-klasor

8. touch – Boş dosya oluşturur ya da dosyanın tarihini günceller.

9. find – Dosya arar.

find ~ -name "*.pdf" -mtime -7    # son 7 günde değişen PDF'ler

Dosya içeriğine bakmak

10. cat – Dosyayı ekrana basar. Kısa dosyalar için idealdir.

11. less – Uzun dosyaları sayfa sayfa okutur. q ile çıkılır, /kelime ile arar.

less /var/log/syslog

12. head ve tail – Dosyanın başını ya da sonunu gösterir. tail -f canlı izler; log takibinde vazgeçilmezdir.

tail -f /var/log/syslog

13. grep – Metin içinde arama yapar. -i büyük/küçük harf ayırmaz, -r klasörde arar.

grep -i "error" /var/log/syslog
grep -r "DB_NAME" ~/siteler/

14. nano – Terminal içi metin düzenleyici. Kaydetmek için Ctrl + O, çıkmak için Ctrl + X. Yeni başlayanlara vim yerine bunu öneririm.

Program kurmak ve güncellemek

Aşağıdakiler Debian, Ubuntu, Mint ve Pardus gibi apt kullanan dağıtımlar için. Fedora’daki karşılıklarını Fedora vs Debian yazısında tablo hâlinde verdim.

15. sudo apt update – Paket listesini yeniler (bir şey kurmaz).

16. sudo apt upgrade – Kurulu paketleri günceller.

sudo apt update && sudo apt upgrade -y

17. apt search ve sudo apt install – Paket arar ve kurar.

apt search vlc
sudo apt install vlc

18. sudo apt remove ve sudo apt autoremove – Paketi kaldırır; autoremove artık kimsenin ihtiyacı olmayan bağımlılıkları temizler.

Flatpak ve Snap gibi diğer kurulum yollarını ayrı bir yazıda karşılaştırdım.

İzinler ve sahiplik

19. sudo – Komutu yönetici yetkisiyle çalıştırır. Her şeyin başına sudo koymak kötü bir alışkanlıktır; yalnızca gerektiğinde kullanın.

20. chmod – Dosya izinlerini değiştirir. En sık kullanımı bir betiği çalıştırılabilir yapmaktır.

chmod +x yedekle.sh
./yedekle.sh

21. chown – Dosyanın sahibini değiştirir.

sudo chown -R $USER:$USER ~/Projeler

ls -l çıktısındaki -rwxr-xr-- gibi ifadeler sırasıyla sahip, grup ve diğerlerinin okuma (r), yazma (w), çalıştırma (x) izinleridir.

Sistem ve süreçler

22. df -h – Disklerde ne kadar yer kaldığını gösterir.

23. du -sh – Bir klasörün ne kadar yer kapladığını gösterir.

du -sh ~/* | sort -h    # ev klasöründe en çok yer kaplayanlar en altta

24. free -h – RAM ve takas kullanımını gösterir.

25. top / htop – Çalışan süreçleri canlı listeler. htop daha okunaklıdır: sudo apt install htop.

26. kill ve pkill – Donan bir programı kapatır.

pkill firefox
kill -9 12345    # 12345 = htop'ta gördüğünüz süreç numarası (PID)

27. systemctl – Servisleri yönetir.

systemctl status bluetooth
sudo systemctl restart NetworkManager

28. journalctl – Sistem kayıtlarını okur. Bir sorunla karşılaştığımda ilk baktığım yer burası.

journalctl -b -p err    # bu açılıştan beri oluşan hatalar

Ağ

29. ip a – Ağ arayüzlerini ve IP adreslerini gösterir. Wi-Fi kartınız görünmüyorsa buradan anlarsınız; ayrıntısı Linux’ta Wi-Fi sorunları yazısında.

30. ping ve curl – Bağlantıyı test eder.

ping -c 4 1.1.1.1
curl -I https://bb.web.tr

İşinizi hızlandıran küçük püf noktaları

• Tab tuşu: Komutun ya da dosya adının başını yazıp Tab’a basın, gerisini tamamlar. İki kez basarsanız seçenekleri listeler.
• Yukarı ok: Önceki komutları getirir. Ctrl + R ile geçmişte arama yaparsınız.
• Ctrl + C: Çalışan komutu durdurur. Ctrl + L ekranı temizler.
• Boru (|): Bir komutun çıktısını diğerine verir: ls | grep pdf.
• Yönlendirme (>): Çıktıyı dosyaya yazar: df -h > disk.txt.

Sık sorulan sorular